Yükseköğretim kurumları, Yükseköğretim Kanunu’nda tanımlandığı üzere, milli eğitim sistemi içerisinde yer alan ve ortaöğretime dayalı olarak en az dört yarıyılı kapsayan her düzeydeki eğitim-öğretim faaliyetlerini yürüten kurumlardır. Bu kurumlarda görev yapan akademik ve idari personelin, kurumun işleyişine aykırı davranışlarını önlemek amacıyla belirli yasal düzenlemeler çerçevesinde disiplin kuralları oluşturulmuştur.
Bu bağlamda, yükseköğretim kurumlarında disiplin süreçlerini düzenleyen en temel yasal düzenleme 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’dur. Daha önceki yazımızda (
https://bazarcentral.shop/2547-sayili-yuksekogretim-kanununun-disiplin-hukumleri/
) genel çerçevesiyle ele aldığımız bu kanun; üniversitelerin işleyişine ilişkin hükümler içermenin yanı sıra, kanuna aykırı eylemler söz konusu olduğunda akademik ve idari personel hakkında yürütülecek disiplin soruşturmalarına ilişkin ayrıntılı hükümler içermektedir.
Bahsi geçen Kanun’un 53. maddesi; disiplin soruşturmalarının kapsamını belirlemekte olup akademik ve idari personelin disiplin suçu teşkil eden fiillerini, uygulanacak yaptırımları ve soruşturma süreçlerini ayrıntılı şekilde düzenlemektedir. 2016 ve 2020 yıllarında ilgili maddede yapılan değişiklikler öncesinde disiplin soruşturmalarına ilişkin hükümler yeterince açık olmadığından, yargı mercileri tarafından birbirinden farklı kararlar verilmiş ve bu durum hukuki güvenlik ilkesinin zedelenmesine yol açmıştır. Yapılan değişikliklerle birlikte, 53. madde bentlere ayrılarak daha sistematik bir yapıya kavuşturulmuş ve disiplin süreçlerinin çerçevesi belirgin hale getirilmiştir.
Bu yazımızda, disiplin soruşturmasının hukuki niteliği, uygulama esasları ve örnek olaylar ışığında soruşturma sürecinin işleyişi ele alınacaktır.
Disiplin Soruşturmasının Hukuki Niteliği
Disiplin soruşturması, kamu hukuku alanında yer alan ve idari işlem niteliği taşıyan bir süreçtir. Bu doğrultuda, disiplin soruşturmaları ceza yargılamasına tabi olmayan idari işlemler kapsamında değerlendirilir. Anayasa’nın 125. maddesi uyarınca, idarenin tüm eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır. Bu düzenlemenin temel amacı; idarenin sahip olduğu yetkinin birey aleyhine keyfi biçimde kullanılmasını engellemek, hukuki güvenliği ve hukukun üstünlüğünü sağlamaktır.
Disiplin soruşturmasına tabi tutulan personelin, ilgili kanunlar ve normlar hiyerarşisinin en üstünde yer alan Anayasa gereğince savunma hakkı bulunmaktadır. Savunma hakkı, temel bir anayasal hak olup, hakkında idari işlem tesis edilmeden önce bireye kendisini ifade edebilme fırsatı sunar. Bu kapsamda, ilgili kişiye savunma hakkı tanınmaksızın herhangi bir disiplin cezası verilemez. Bu hak, idare ile birey arasındaki dengeyi koruma işlevi görmektedir.
2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu, disiplin cezalarına ilişkin belirli zamanaşımı süreleri öngörmektedir. Bu düzenlemenin temel gerekçesi, disiplin yaptırımlarının cezalandırıcı yönünden ziyade düzeni sağlama fonksiyonunu öncelemesidir. Disiplin süreçlerinde, kişilerden ziyade eylemler ön planda tutulur. Bu doğrultuda, zamanaşımı sürelerinin belirlenmesi ile keyfiliğin önüne geçilmiş, hukuki güvenlik ve hukuki belirlilik ilkeleri korunmuştur.
Ayrıca, disiplin cezası verebilecek merciler ve soruşturma süreçleri, yapılan mevzuat değişikliği ile daha ayrıntılı şekilde düzenlenmiştir. Bu sayede, bireysel husumet veya kişisel hırslar nedeniyle soruşturma süreçlerinin tarafsızlığının zedelenmesi önlenmiş ve hukuki belirlilik ilkesi güvence altına alınmıştır. Bununla birlikte, detaylı şekilde düzenlenen soruşturma süreci sayesinde ilgilinin hangi aşamalarla karşılaşacağını önceden bilmesi sağlanarak hukuki güvenlik ilkesi korunmaya çalışılmıştır.
Disiplin Soruşturmasının Uygulama Esasları
Disiplin soruşturması süreci, belirli aşamalardan oluşan sistematik bir yapıya sahiptir. Sürecin ilk aşaması soruşturmanın açılmasıdır. Disiplin soruşturması, ilgili mevzuatın 53. maddesinde belirtilen fiillerden birinin işlenmesi veya işlendiğine dair şüphenin bulunması halinde başlatılabilir. 53. madde, sayma yöntemiyle disiplin cezasını gerektiren halleri açıkça belirtmiş olup, bu madde kapsamı dışında bir fiil nedeniyle personele disiplin cezası verilmesi hukuki güvenlik ilkesine aykırıdır. Nitekim Anayasa’nın 130. maddesi, yükseköğretim kurumlarında görev yapan personelin ancak kanunla belirlenen usuller çerçevesinde disiplin cezasına tabi tutulabileceğini öngörmektedir.
Disiplin soruşturması, disiplin cezasını gerektiren bir fiilin işlendiğine ilişkin şikayet veya ihbar üzerine başlatılabileceği gibi doğrudan disiplin amiri tarafından da başlatılabilir. İlk soruşturma; Yükseköğretim Kurulu Başkanı veya disiplin amirleri tarafından doğrudan ya da görevlendirilecek uygun sayıda soruşturmacı aracılığıyla yürütülür. Bu bağlamda, sürecin ikinci aşaması soruşturmacının atanmasıdır. Atanan soruşturmacının, ilgili personelin görev ve ünvanı ile aynı veya daha üst bir düzeyde olması gerekmektedir. Bununla birlikte, soruşturmacı ile ilgili kişi arasında herhangi bir kişisel husumetin bulunmaması ve soruşturmacının bağımsız hareket etmesi, soruşturmanın tarafsızlığı açısından zorunludur.
Soruşturmanın üçüncü aşaması delil toplama sürecidir. Soruşturmacı, disiplin soruşturması kapsamında bilgi ve belgeleri toplama, ifade alma, tanık dinleme, bilirkişi görüşüne başvurma, keşif yapma, incelemelerde bulunma ve ilgili makamlarla yazışmalar gerçekleştirme yetkisine sahiptir. Bu yetkilerin etkin bir şekilde kullanılması, soruşturmanın hukuka uygun yürütülmesi ve somut delillere dayandırılması açısından önem arz etmektedir.
Soruşturmanın en kritik aşamalarından biri ilgili personelin savunma hakkını kullanmasıdır. Anayasal bir hak olan savunma hakkı, disiplin sürecinin adil yürütülmesi açısından temel bir gerekliliktir. İlgili kişiye savunma hakkının tanındığı açıkça bildirilmelidir; aksi halde, yürütülen soruşturma sonucunda disiplin cezası verilmesi mümkün olmayacaktır.
Danıştay 5.D., E. 2016/16509, K. 2018/5060, T. 25.01.2018
künyeli kararında savunma hakkının usulüne uygun kullanılmasının hukuki güvenlik ilkesinin gerekliliği olduğunu vurgulanmıştır.
Savunma hakkı yazılı veya sözlü olarak kullanılabilir. Ancak, ilerleyen aşamalarda yazılı savunmanın belge niteliğinde delil teşkil edebileceği göz önünde bulundurulduğunda, yazılı savunma yöntemi tercih edilmesi isabetli olacaktır, ki soruşturmacı tarafından savunma istemi konulu bir yazı ile tarafınızdan genellikle 15 gün süre verilerek yazılı savunmanın talep edilmesi alışılageldik bir uygulamadır. Yine, soruşturma esnasında hakkında belirli cezalar talep edilen ilgililere kanunda ek savunma hakları tanınmıştır.
Soruşturmanın son aşaması disiplin amiri veya disiplin kurulu tarafından karar verilmesidir. Disiplin amiri, soruşturmacının önerdiği cezayla bağlı olmayıp, kararını ilgili mevzuatın 53. maddesinin (D) bendi çerçevesinde temel disiplin ilkelerine uygun olarak vermelidir.
Disiplin soruşturması sonucunda verilen disiplin cezasına karşı ilgilinin itiraz hakkı bulunmaktadır. İtiraz süresi, cezanın ilgiliye tebliğ edildiği tarihten itibaren yedi gündür. İtiraz mercileri, başvurunun kendilerine ulaşmasını takip eden altmış gün içinde karar vermek zorundadır. İtirazın kabul edilmesi halinde ceza tüm sonuçlarıyla ortadan kalkar. Ancak, ilgili disiplin amiri veya disiplin kurulu, itirazın kabul gerekçesine uygun olarak en geç üç ay içinde yeni bir işlem tesis edebilir.
Disiplin cezalarına karşı yargı yoluna başvurma hakkı da saklıdır. Disiplin cezasının tebliğini izleyen altmış gün içinde iptal davası açılabilir. İlgili kişi, idari itiraz yoluna başvurmuş ve başvurusu reddedilmiş olsa dahi yargı mercilerine başvurabilme hakkına sahiptir. Bu durumda, ilgili disiplin cezasının iptali talebiyle idari yargıda iptal dava açılması gerekmektedir.
Sonuç ve Değerlendirme
Disiplin soruşturmaları, yükseköğretim kurumlarında düzenin sağlanması ve idari işleyişin etkin bir şekilde yürütülmesi açısından önemli bir mekanizma teşkil etmektedir. Bu mekanizmanın yasal düzenlemelere uygun şekilde işletilmesi, idare ile birey arasındaki güç dengesinin korunmasına katkı sağlamakta ve kamu hizmetlerinin hukuka uygun şekilde yürütülmesini güvence altına almaktadır. Bu bağlamda, disiplin soruşturması sürecinin hukuka uygun, adil ve şeffaf bir şekilde yürütülmesi zorunludur.
Disiplin soruşturmalarının hukuki güvenilirliğinin sağlanabilmesi için, savunma hakkına riayet edilmesi, zamanaşımı sürelerine uyulması ve yetki kurallarına titizlikle dikkat edilmesi gerekmektedir. Soruşturmanın aşamaları, ilgili mevzuatta ayrıntılı olarak düzenlenmiş olup, idare tarafından gerçekleştirilecek idari işlemlerin usule uygun bir şekilde yürütülmesi zorunludur. Aksi takdirde, kanunun öngördüğü amaç doğrultusunda bireyin hukuki güvenlik ilkesinden yararlanması engellenmiş olacaktır.
Disiplin soruşturması sürecinde, ilgili kişinin haklarını bilmesi, süreci dikkatle takip etmesi ve gerektiğinde idari itiraz veya yargı yoluna başvurması, hukuki güvencelerden tam anlamıyla faydalanabilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.
Kaynakça:
- Saygın, Engin. “Devlet Memurları Kanunu ile 2547 Sayılı Yükseköğretim Kanunundaki Disiplin Hukukuna İlişkin Süreler”. TAAD. C.15 / S.58, (2024): (s. 147-176).
- Ercan, M. S. (2019). “Yükseköğretim Personeli Disiplin Hukukuna Uygulanacak Usule İlişkin Değerlendirme”. Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 16(2), 55-72.
- Öztoprak, S. (2024).“ Kapsadığı Kişiler ve Suçlar Açısından 2547 Sayılı Kanunda Yer Alan Ceza Soruşturması Usulü”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 32(3), 1371-1403.
