Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ile Emniyet Genel Müdürlüğü arasında tesis edilen veri paylaşım protokolü, trafik denetimlerini kayıt dışı istihdamla mücadelenin doğrudan bir enstrümanı haline getirmiştir. Güncel uygulamada, ticari yahut binek araçların yol kenarı kontrolleri sırasında düzenlenen trafik idari para cezası tutanakları, sistem üzerinden eş zamanlı olarak ilgili SGK ünitelerine iletilmektedir. Araç sürücüsü ile araç sahibi işveren arasında aktif bir sigorta bildiriminin bulunmadığı durumlarda ise idare, başkaca bir yerinde denetim veya somut tespit yapmaksızın re’sen tescil, prim tahakkuku ve geçmişe dönük teşvik iptali işlemleri tesis etmektedir.
Bu durum, personeline şirket aracı tahsis eden tüm tüzel kişilikler için faaliyet alanına bakılmaksızın öngörülemez mali yükümlülükler ve ağır idari para cezaları doğurmaktadır. Ancak idarenin, salt bir trafik tutanağına “kesin delil” atfederek tesis ettiği bu işlemler, idari hukukun temel prensipleri ve iş hukukunun “hizmet akdi” tanımıyla açık bir çatışma içerisindedir. Bir şahsın araç koltuğunda tespit edilmesi olgusu; iş hukukunun kurucu unsurları olan bağımlılık, süreklilik ve ücret unsurlarının varlığına dair karine teşkil edip etmeyeceği noktasında hukuki bir belirsizlik barındırır. İdari işlemin meşruiyeti, “maddi gerçekliğin re’sen araştırılması” ilkesi uyarınca, varsayımların ötesinde somut verilerle desteklenmiş bir “sebep” unsuruna dayanmak zorundadır.
Hizmet Akdinin İspatında “Karine” Paradoksu
İdare, trafik denetim tutanağını 5510 sayılı Kanun’un 59/2. maddesi kapsamında “kamu idarelerinin denetim elemanlarınca kendi mevzuatları gereğince yapacakları soruşturma ve denetimler” statüsünde kabul ederek işlem tesis etmektedir. Bu kabul, tutanağın aksinin ancak eşdeğerde bir delille ispatlanabileceği yönünde hatalı bir hukuki yorumu beraberinde getirir. Oysa iş hukukunda hizmet akdi; zaman, ücret ve bağımlılık unsurlarının kümülatif varlığı ile vücut bulur. Bir sürücünün direksiyon başında tespiti, “zaman” ve “bağımlılık” unsurlarını kanıtlamaya yetmediği gibi, taraflar arasında bir “ücret” kararlaştırıldığını da belgelemez.
Yargıtay yerleşik içtihatlarında, özellikle ticari araç sürücüleri yönünden yapılan denetimlerde idarenin ispat yükünü hatırlatır. Mahkeme, salt trafik tutanağına dayalı prim tahakkuklarını “varsayıma dayalı işlem” olarak nitelemektedir. Maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için çevre soruşturması yapılması, komşu işyeri kayıtlarının incelenmesi ve denetim anında sürücünün beyanının “iş ilişkisi” odağında alınması şarttır. Bu unsurlar araştırılmadan tesis edilen işlemler, idari işlemin “sebep” unsurundaki sakatlık nedeniyle iptale tabidir.
Kritik Teknik Nüans: Tebligat Usulsüzlüğü ve Zamanaşımı Etkisi
Sadece uygulama tecrübesiyle fark edilebilecek en hassas nokta; trafik tutanağının SGK’ya intikal süreci ile idari para cezasının tebliğ usulü arasındaki kopukluktur. 5510 sayılı Kanun uyarınca, idari para cezalarının fiilin işlendiği tarihten itibaren belirli süreler içerisinde tebliğ edilmesi gerekir. Ancak, Emniyet Genel Müdürlüğü’nden gelen veriler bazen aylar sonra SGK sistemine düşmekte ve kurum, “öğrenme tarihini” esas alarak işlem tesis etmektedir.
Buradaki teknik açık şudur: İdari para cezasına dayanak teşkil eden “fiil”, trafik denetiminin yapıldığı tarihtir. Eğer SGK, bu tutanağa dayanarak asıl/ek bildirge verilmesi için çıkardığı tebligatı veya idari para cezası kararını, fiilin işlendiği takvim yılını takip eden zamanaşımı sürelerini gözetmeden tebliğ ederse, işlemin esasına girilmeden önce zamanaşımı def’i ile işlemin iptali sağlanabilir. Ayrıca, trafik tutanağındaki imzanın sadece “trafik kuralı ihlaline” yönelik bir ikrar olduğu, “çalışma ilişkisine” dair bir kabul içermediği argümanı, ispat yükünü tekrar idareye yükleyen stratejik bir hamledir.
Karine ile Gerçeklik Arasındaki İspat Dengesi
İdari işlemlerin hukukilik denetiminde, “maddi gerçekliğin araştırılması” ilkesi, idarenin yalnızca şekli bir tespite dayanarak mali yükümlülük öngörmesini engeller. Sosyal Güvenlik Kurumu’nun, Emniyet birimlerinden gelen trafik tutanaklarını mutlak bir çalışma karinesi olarak kabul etmesi, ispat hukukunun temel prensipleriyle çelişmektedir. Bir şahsın şirket aracı kullanırken tespit edilmesi, taraflar arasında iş hukukunun kurucu unsurları olan bağımlılık ve ücret ilişkisinin varlığını tek başına kanıtlamaz. Nitekim Yargıtay’ın istikrar kazanan kararları, idareyi bu noktada derinlemesine inceleme yapmaya; tanık beyanları, çevre soruşturması ve işyeri kayıtları ile illiyet bağını somutlaştırmaya davet etmektedir.
Usul Hatalarının Hak Düşürücü Etkisi
Trafik denetimleri sonucunda tesis edilen prim tahakkuku ve teşvik iptali işlemleri, genellikle eksik inceleme ve usul yanılgıları üzerine inşa edilmektedir. İdarenin, hizmet akdinin varlığını “varsayım” üzerinden kabul ederek ispat yükünü işverene devretmesi, hukuki güvenlik ilkesini zedeleyen bir yaklaşımdır. Özellikle denetim tutanaklarındaki imzanın mahiyeti, tebligat sürelerinin aşılması ve teşviklerin geriye dönük iptalindeki hesaplama hataları, bu işlemlerin yargı mercileri nezdinde iptalini gerektiren asli unsurlardır.
Şirket aracı sahiplerinin, salt trafik denetim tutanaklarına dayanılarak tebliğ edilen ödeme emirlerini veya idari para cezası ihbarnamelerini “nihai bir mahkûmiyet” olarak kabul etmemesi elzemdir. İdari işlemin sebep ve konu unsurlarındaki sakatlıklar, her somut olayın kendine özgü dinamikleri (hatır taşıması, araç kiralama, geçici kullanım vb.) çerçevesinde ele alındığında; yargı denetimi neticesinde hukuka aykırı tahakkukların iptali kaçınılmazdır.
İdarenin maddi gerçekliği araştırma yükümlülüğünü ihmal etmesi ve ispat külfetini hukuka aykırı biçimde yer değiştirmesi, işlemin iptali için asli gerekçeleri oluşturur. Usul kurallarının ve ispat hukukunun temel prensiplerinin ihlali üzerine inşa edilen bir idari tasarrufun, hukuk düzeni tarafından korunması ve icra edilmesi mümkün değildir.
